Getemd wild wonen
;l)
Particulier opdrachtgeverschap in Almere
Foto boven: Bob Friedländer
Er is geen land waar de woningbouw zo streng aan regels en wetten is gebonden als Nederland. Sinds enige tijd wordt gepleit voor meer vrijheid in de woningbouw en voor de particuliere opdrachtgever. Almere is de eerste gemeente die de incidentele aanzetten tot een minder gereguleerde manier van bouwen durft te verruilen voor een grootschalig experiment op stedebouwkundige schaal. Tussen droom en daad staan echter nog veel obstakels, waarvan het vraagstuk over het grondbezit de belangrijkste is.
In Brabant noemen ze het 'eigen bouw'. Carel Weeber had het ooit over het 'wilde wonen'. In Den Haag heet het 'particulier opdrachtgeverschap' en in Almere rept wethouder Adri Duivensteijn tegenwoordig van 'organische stedebouw'. In alle gevallen betreft het de mogelijkheid om zelf naar eigen inzicht en smaak een woning te bouwen. De gemeente Almere stelt hier de komende jaren 30.000 kavels voor beschikbaar. Duivensteijn ziet de stad als een levend organisme waarin niet meer voor, maar door de mensen wordt gebouwd. De wethouder wil hiermee breken met de door institutionele krachten bepaalde bouwpraktijk.
De huidige woningbouw is in Nederland bijna volledig in handen van institutionele bouwers, corporaties en ontwikkelaars. Deze gaan uit van gestolde programma’s die zijn gebaseerd op een met kengetallen berekende behoefte. Door deze instituties uit te schakelen, kan het uitgespaarde geld volgens Duivensteijn door de burgers worden besteed aan een zorgvuldiger detaillering van de woning. De als sociaaldemocraat bekend staande politicus pleit er voor terug te gaan naar de stedebouw die voor de invoering van de Woningwet in 1902 in Nederland gebruikelijk was. Organische stedebouw biedt een kans voor nieuwe coalities tussen mens en stad, tussen burger en bestuur, aldus Duivensteijn. Dit organische wonen is in zijn optiek mogelijk voor alle inkomensgroepen. In de zoektocht hoe dit te realiseren heeft Almere aan vier ontwerpbureaus gevraagd om voor de nieuwe uitleglocatie Almere Hout stedebouwkundige uitgangspunten te ontwikkelen.
Het plan van Must stedebouw en Sorkin Studio bestaat uit een kolonisatiemodel op basis van een grid. In de eerste fase wordt uitgegaan van lintbebouwing. De vakken tussen de linten worden in een later stadium mogelijk verdicht. Particulier opdrachtgeverschap betekent een hoge mate van onzekerheid. Het stedebouwkundige plan moet daarom ruimte bieden voor dynamiek en veranderingen. Must en Sorkin gaan uit van overmaat. Extreem diepe groeikavels bieden de mogelijkheid om in de toekomst in de achtertuin een woning te bouwen. Omdat de bouw zich over vele jaren zal uitstrekken, introduceert het plan een dubbele infrastructuur: een nette straat aan de voorzijde en informele bouwwegen aan de tuinzijde, zodat de bouwstroom het woongenot niet hindert. Elk bouwblok wordt ondergebracht in een collectieve beheerconstructie die bijvoorbeeld een warmtepomp of windmolen kan exploiteren om op blokniveau in energiebehoefte te voorzien.
Het plan van MVRDV verdeelt het gebied in velden van 150 x 200 meter. Bebossing wordt ingezet om het gebied bouwrijp te maken. Binnen het bos kan door de tijd heen, afhankelijk van woonwensen en omstandigheden een veld bomen worden gekapt. Per veld gelden specifieke regels met betrekking tot functies en dichtheid, aangevuld met onderlinge afspraken over materiaalkeuze. De bouwdichtheid van de velden kan variëren tussen 6 en 60 woningen per hectare. Openbaar vervoer en voorzieningen worden door de gemeente ingezet om de ontwikkeling bij te sturen. Het idee is dat na verloop van tijd een scala aan buurten met verschillende identiteiten ontstaat. De ontwikkelingen kunnen onafhankelijk van elkaar op verschillende plekken en verschillende momenten starten.
Ook het plan van Neutelings Riedijk Architecten gaat uit van een orthogonaal grid en permanente transformatie. De velden van 500 x 800 meter zijn gebaseerd op de maat van een polderslag. Elk veld is een wijk bestaande uit negen vlakken waarin acht buurten om een centraal open, groen middenveld liggen. Kavels kunnen uitsluitend worden gekocht en verkocht via een kavelbank van de gemeente. Bij elk kavel hoort een oorkonde met daarop twee voorschriften: de voorgevel moet aansluiten op de rooilijn en het parkeren moet op de eigen kavel worden opgelost. In aanvulling op de kavelbank stelt Neutelings ook een plannenbank voor met een groot aantal woningontwerpen waaruit particuliere opdrachtgevers kunnen kiezen. Omgekeerd kunnen zij ook hun eigen ontwerp maken en dat toevoegen aan de plannenbank.
Het vierde voorstel, van het Italiaanse Ma0 (emmeazero), heeft de vraag naar organische stedebouw vertaald in een zich vertakkende honingraatstructuur die doet denken aan de Bijlmermeer te Amsterdam Zuidoost. Ook Ma0 plant het gebied vol met bomen waarbinnen een recreatieve structuur van paden het raamwerk vormt voor toekomstige bouwactiviteiten. Het idee is dat deze cellen in een keer worden volgebouwd. De geleidelijkheid vindt hier in schokken plaats. Het bos blijft de collectieve identiteit waarbinnen de relatief zeer dicht bebouwde velden functioneren als zelfstandige cellen.
Alle vier de plannen zijn gebaseerd op een grid waarin de vrijheid is geoptimaliseerd en een grotere variatie aan woningplattegronden kan ontstaan. Dit is een breuk met de Vinex uitleggebieden waarin de gewenste variatie vaak tot de gevels beperkt blijft. Een andere overeenkomst tussen de plannen is de onzekerheid van het eindbeeld. Deze omstandigheid vraagt om een andere ontwerphouding. Plannen moeten blijvende flexibiliteit bieden en tegelijkertijd krachtig genoeg zijn om eenheid te kunnen bewaren.
Almere presenteert zichzelf als de plaats bij uitstek waar particulier opdrachtgeverschap op democratische wijze van de grond zou kunnen komen omdat de gemeente alle gronden in eigendom heeft en dus zodanig kan sturen dat ook aan minder draagkrachtigen kavels aangeboden kunnen worden. Hoe Almere deze organische stedebouw praktisch denkt te gaan regelen, is vooralsnog onduidelijk. Duivensteijn zelf verwijst naar de informele 'sites and services' stedebouw in buitenwijken van de Peruaanse hoofdstad Lima waarin binnen gridvormige verkavelingen de bewoners naar eigen inzicht en in eigen tempo op de kavels bouwen. In Almere zullen de individuele kavels echter anders dan in Lima eigendom worden van de bewoners. Niet ondenkbaar is, dat wanneer het particuliere opdrachtgeverschap aanslaat en een succes wordt, de kavelprijzen zullen gaan stijgen en de minder draagkrachtige bewoners alsnog uit de markt gedrukt worden. De door Duivensteijn gesuggereerde bereikbaarheid voor alle inkomensgroepen lijkt vooralsnog een onbereikbaar ideaal.
In Almere wil de gemeentelijke overheid zich beperken tot de stedebouwkundige regie. Ze stelt zich alleen verantwoordelijk voor de openbare ruimte en wil zich niet uitspreken over de vormgeving van individuele woningen. Tegelijkertijd zal de gemeente per wijk een supervisor aanstellen om de welstand te ontlasten. Dit maakbaarheidideaal botst op de beloofde vrijheden. De kunst is dan ook een nieuw evenwicht te vinden tussen gemeentelijke regie en een optimale vrijheid waarin men zelf kan bouwen wat men wil.
Harry den Hartog
dearchitect.sdu.nl (publicatie / publication)
www.ikbouwmijnhuisinalmere.nl (How to build your own house in Almere)
)
)
)
)
)
)
Copyright: Urban Language