Verboden Steden?

'There is no such thing as society anymore, only families and individuals.' (Margaret Thatcher)

Het is een schrikbeeld: de rijken trekken zich terug in gated communities en de rest moet overleven in criminele, vervuilde en onveilige steden. Ook in Nederland neemt de vraag naar afgesloten woonenclaves snel toe, zoals in de vorm van semi-openbare luxe resorts. Maar wat een schrikbeeld lijkt, kan ook nieuwe kansen bieden. In het Zeeuwse polderland bijvoorbeeld vraagt de enorme potentie van de vrijetijdsindustrie en grote groep welgestelde senioren op zoek naar nieuw geluk om een stedenbouwkundig antwoord.

In de media en onder vakgenoten heerst onrust over de opkomst van gated communities in Nederland. Toch is het concept 'verboden stad’ een al lang geaccepteerd en misschien wel essentieel onderdeel van onze samenleving. Mensen verschansen zich nu eenmaal van oudsher op een duidelijk afgebakend territorium. En als concept bieden verboden steden aantrekkelijke mogelijkheden voor een andere stedenbouw.
Een verboden stad is een besloten woongemeenschap op eigen terrein. De betekenis van het woord 'verboden’ is tweeledig. Ten eerste gelden er andere regels, ten tweede worden dit soort woonenclaves dikwijls nauwelijks geaccepteerd door de omgeving. Zo is woonwagencentrum Vinkenslag volgens de burgemeester van Maastricht zowel ruimtelijk als maatschappelijk een verboden stad.
Verboden steden bestaan uit sociaal-economisch homogene groepen bewoners met een collectieve identiteit, met rechten, plichten en beheer in eigen hand. Verboden, gedragscodes en financiële drempels zorgen voor uitsluiting en werpen barrières op voor wie wil toetreden. Verboden steden ontstaan meestal uit behoefte aan romantiek, clanning, identiteit en prestige of uit angst voor de buitenwereld. Maar verboden hebben ook leuke, spannende kanten, een geheimzinnigheid of onbereikbaarheid waar men naar kan verlangen. In de matrix bij dit artikel wordt een typologie van verboden steden onderscheiden.

In deze tijd van globalisering schermen steeds meer mensen zich af van de soms verwarrende netwerksamenleving. De Vlaamse filosoof Lieven de Cauter omschrijft in zijn betoog 'De capsulaire beschaving’ de huidige postindustriële netwerksamenleving als 'eilanden van orde, veiligheid en controle’ in een 'zee van wanorde, onveiligheid en anarchie’. Toegang hebben tot, en deel uitmaken van het netwerk dat deze enclaves verbindt is volgens de econoom Jeremy Rifkin van levensbelang, belangrijker nog dan persoonlijk bezit. Het enige bezit dat waardevast lijkt en zekerheid biedt is thuis, een cocon om zich in te verschuilen. Trendwatcher Faith ('cocooning’) Popcorn constateerde enige jaren geleden binnen de westerse samenleving het verschijnsel clanning als toenemende behoefte om zich aan te sluiten bij een bepaalde groep of leefstijl waar men ervaringen deelt of status verwerft.
Cedric Price vergeleek de stad met een ei. Hij noemde de klassieke stad een hardgekookt ei dat na zijn ontmanteling tijdens de industriële revolutie uitdijde tot spiegelei om daarna gedurende de informatierevolutie te ontbinden tot roerei. In Nederland draagt de enorme productie van Vinex-scherven en vakantieparken fors bij aan verdere verdunning en fragmentatie waarbij oude steden als lege hulzen achterblijven. Kunnen deze stukjes roerei een nieuw samenhangend geheel vormen in een netwerksamenleving of wordt het opgeklopte ei een treffender vergelijking, waarbij door suikerwater aan elkaar geplakte luchtbellen één grote kunstmatige antistad vormen?

In de jaren zestig ontstond in de Verenigde Staten de trend om woningen te ontwikkelen binnen zogeheten Common Interest Developments (C.I.D.’s). Straat en publieke voorzieningen zijn hier in collectief eigendom en beheer. Veel van deze C.I.D.’s of private neighbourhoods zijn quasi-overheden waarbinnen een aantal overheidstaken is geprivatiseerd en belastingvrijstellingen gelden voor publieke diensten. Langs de openbare weg van deze wijken staan Bruno the burglar-bordjes om aan te geven dat hier een neighborhoodwatch is opgericht, een private 'attentie buurtpreventie’ van vrijwillig patrouillerende buurtbewoners. In de Verenigde Staten staat zeventien procent van de woningvoorraad binnen een C.I.D. Er waken inmiddels meer particuliere ordebewakers dan politieagenten over de Amerikaanse bevolking.
Een C.I.D. wordt een gated community als deze toegangsbeperking heeft en zijn omgeving radicaal negeert. Op dit moment zijn er in de Verenigde Staten meer dan 30.000 gated communities die samen meer dan zeven miljoen wooneenheden herbergen. Van de Amerikanen woont 6,6 procent vrijwillig achter een hek.
Eind jaren zestig beleefde de Verenigde Staten een bouwexplosie aan grootschalige gated communities voor senioren die qua verkaveling (cul-de-sacs) en sociale structuur gebaseerd waren op het Garden City-model van Ebenezer Howard. Ontwikkelaars gaven daar echter hun eigen draai aan, 'vergaten’ Howards goede bedoelingen en verhoogden de dichtheid. Gated communities raakten snel in trek bij de middenklasse, vanwege de gedeelde luxe die voorheen onbereikbaar was en de mogelijkheid van een financieel zekere belegging als pensioenvoorziening. Maar vooral boden deze woonenclaves de mogelijkheid om de criminaliteit en de verkeershinder van de stedelijke samenleving te ontvluchten en, hoewel in mindere mate, kwamen ze tegemoet aan een verlangen naar gemeenschappelijkheid. Billboards langs highways pronken met slogans als 'A great place to make new friends’ vergezeld van opgepoetste gelukzalig stralende gezichten.
De hoge verwachtingen van het paradijselijke leven worden echter niet bewaarheid, problemen die men wilde ontvluchten blijken juist hier in extreme mate aanwezig te zijn. Als gevolg van de vermijding van confrontatie met de ander ontstaan nieuwe migratieprocessen die versneld zorgen voor verdere opdeling van de samenleving en uitkleding van publieke voorzieningen. De rechts-radicale politicoloog Charles Murray verwacht dat de Amerikaanse samenleving zal veranderen in een kastenstelsel waarbij oude steden als reservaat achterblijven in een apocalyptisch landschap van elkaar beconcurrerende tribes.

In Nederland zijn er geen echte gated communities waar sociale uitsluiting voorkomt. Wel speelt ook hier sinds de terreuraanslagen in New York van 11 september 2001 en de moord op Pim Fortuyn de 'angst voor onveiligheid’ een rol, en daarmee neemt de behoefte toe aan territoriumafbakening. Dat er een groeiende markt is voor exclusieve woonvormen blijkt uit recente projecten als Haverleij bij Den Bosch, de Goese meren in Goes en Blauwe Stad in Groningen. Om in deze ver van het stedelijk gebied gelegen gebiedsvreemde ontwikkelingen te mogen wonen, recreëren en golfen moet flink betaald worden. De buitenruimte bij deze voorbeelden is evenwel in eigendom en beheer van de overheid en relatief vrij toegankelijk waardoor ondanks financiële uitsluiting nog geen sprake is van gated communities.
Veel vakantieparken lijken daar in organisatorisch en ruimtelijk opzicht wel op. Zowel gated communities als vakantieparken zijn ingericht voor een beperkte groep gebruikers. In beide wordt commercieel verhuurd aan recreanten en permanent gewoond, alleen in andere verhoudingen. Het gemiddelde vakantiepark bestaat eveneens uit een beperkt toegankelijke verkaveling met cul-de-sacs en villa’s in private groene setting en de nodige collectieve voorzieningen. Er zijn ook belangrijke verschillen. Zo is permanente bewoning in vakantieparken illegaal. Er is daardoor weinig kans is op sociale samenhang, alhoewel steeds meer tweede woningen binnen vakantieparken permanent bewoond worden door naar schatting inmiddels al zo’n 80.000 mensen. Ook is er binnen de vakantieparken geen belastingvrijstelling noch privatisering van burgerplichten.
De meeste parken liggen als ruimtelijke en maatschappelijke ufo’s in het landschap en ontkennen de buitenwereld. Een randje schaamgroen zorgt ervoor dat het geheel landschappelijk ingepast is en de privacy gewaarborgd blijft. Hoewel ze meestal redelijk toegankelijk zijn, kennen ze vaak betrekkelijk onschuldige, maar geraffineerde vormen van financiële uitsluiting gericht tegen het 'boze’ en 'onaangename’. Uiteindelijk maken deze ruimtelijke en organisatorische analogieën vakantieparken tot een gematigde variant van gated communities.
Terwijl in de Verenigde Staten de exodus vooral een vlucht is voor stedelijke gevaren zijn in Nederland de gestegen welvaart en de beschikbaarheid aan vrije tijd drijfveren om te 'ontsnappen aan de grijze massa’. Tweedewoningbezitters zijn meestal 50-plussers, volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) een bevolkingsaandeel dat de komende decennia zal groeien van 32 naar 45 procent. Ondanks de verminderde fiscale aftrekbaarheid en andere maatregelen is een tweede woning bij deze groep nog steeds gewild. Via zeer toegankelijke juridische wegen worden steeds meer tweede woningen binnen vakantieparken na uitponding als eerste woning gebruikt. Het afgelopen decennium groeide het aantal huisjes in vakantieparken met 34 procent tot 115.000 (CBS, Toerisme en Recreatie Nederland (TRN)), een aantal dat overeenkomt met de woningvoorraad van de stad Utrecht.
In navolging van interpretaties van het idyllische plattelandsleven door het New Urbanism van Duany Plater-Zyberk en de Urban Villages van prins Charles schieten ook in Nederland de luxe resorts (toevluchtsoorden) als paddestoelen de grond uit. Op bestelling verrijzen er gestandaardiseerde droomhuizen in plastic houtskeletbouw voor particuliere beleggers, voorzien van alle luxe (online supermarkt, tropisch zwembad, enzovoorts), parasiterend op en infiltrerend in lokale structuren. In Hellevoetsluis probeert resort Citta Romana maatschappelijk geaccepteerd te worden door publiciteitsstunts zoals sponsoring van het historisch droogdok en omdoping van de plaatselijke sportvereniging tot S.V. Citta Romana. Ondertussen bezwijken de lokale zorgvoorzieningen onder de enorme vraag naar zorg door illegaal wonende senioren. Gelukkig wil minister Sybilla Dekker van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) lokale overheden meer ruimte geven om permanente bewoning te gedogen.

Maar beloften van het generieke vakantiepark blijken een valstrik. Er is tijdelijke rust maar geen werkelijke bevrijding. Het comfort dat men er aantreft lijkt op dat van een goedkoop hotel. Een behoefte aan beleving en echtheid vraagt om nieuwe producten. Met het concept 'verboden stad’ als uitgangspunt is aan elke kolom van de matrix een ideaaltype toegevoegd. Om Amerikaanse toestanden te voorkomen zijn nieuwe ontsnappingsclausules nodig, nieuwe verboden steden om er echt even helemaal uit te zijn. Gelegen op extreme locaties met bijbehorend historisch en geografisch alibi vullen de zes ideaaltypes een lacune binnen het Nederlandse woon- en recreatieaanbod met meerwaarde voor hun omgeving. Een vaste kern aan bewoners bewaakt het doorgeven van tradities terwijl gasten zorgen voor wisselwerking met de buitenwereld, een spannend tijdelijk evenwicht met ruimte voor spontane ontmoetingen en interessante confrontaties tussen natuur en cultuur.

De zes ideaaltypische verboden steden zijn als inspiratiebron gebruikt voor een studie naar de aanpak van vakantieparken in Zeeland. De Red Hot Chili Peppers beloofden ons 'Californication’ en dat hebben we gekregen: complete parken zo groot als kleine Vinex-locaties als bouwpakketten neergezet in het schijnbaar eeuwige Zeeuwse polderland. In de gemeente Veere is maar liefst 33,5 procent van de gebouwde woningvoorraad in gebruik door de vrijetijdsindustrie en er zijn in de zomermaanden bijna vier miljoen toeristische overnachtingen.

Om tot nieuw beleid te komen is fictief het laboratorium Veere NV opgericht (waarin onder meer lokale overheden, het Staatsbosbeheer, zorginstellingen en de Kamer van Koophandel zouden participeren), exploitant van een superenclave met twee gescheiden verkeerssysteem. Lokaal verkeer kan via de 'keukendeur’ vrij alle wegen gebruiken terwijl toeristisch verkeer via de 'voordeur’ na betaling (via GSM) gebruik mag maken van een beperkt toeristisch netwerk. Door deze verkeerskundige ingreep ontstaan een toeristische wereld en een lokale wereld die elkaar op sommige punten raken of overlappen. Binnen de superenclave wordt het bestaande aanbod aan vakantieparken getransformeerd tot vier nieuwe typologieën van op senioren gerichte verboden steden met ruimte voor zowel permanente als tijdelijke bewoning en zowel bereikbare huurwoningen als extreem dure vrijesectorwoningen.
Door verschillende ruimtelijke en organisatorische principes voegen de vier verboden steden ieder op eigen wijze een extra dimensie toe aan het landschap. De eerste verboden stad is gericht op natuurontwikkeling in combinatie met nieuwe landgoederen en ruimte voor individuele expressie. De tweede refereert aan vergane glorie, wordt een belastingparadijs en mondaine badplaats. Een derde vormt een nieuwe drager voor het massatoerisme langs de zuidwestkust en biedt ruimte aan clanvorming. De vierde speelt specifiek in op de agrarische problematiek.
De enorme potentie van de vrijetijdsindustrie en een sterk groeiende groep welgestelde senioren op zoek naar nieuw geluk vragen om een stedenbouwkundig antwoord. Veere NV als laboratorium voor nieuwe stedenbouw toont aan dat met het concept verboden steden als inzet aantrekkelijke nieuwe werelden kunnen ontstaan. Door te spelen met factoren als bereikbaarheid, bottom-up stedenbouw, collectiviteit en beheervormen bieden deze verboden steden zowel landschappelijk, maatschappelijk als economisch nieuwe kansen aan onze samenleving.

Harry den Hartog

www.blauwekamer.nl (publicatie / publication)

dearchitect.sdu.nl (projectbespreking / review of the project)

www.pzc.nl (publicatie / publication)

sluit

de Blauwe Kamer, de Architect, Provinciale Zeeuwse Courant

Rotterdam, Februari 2004