Beijing 080808

Betekenis van de Spelen voor Beijing

Boven: Water Cube. Foto door Harry den Hartog



Sinds het succes van Barcelona in 1992 worden Olympische Spelen gezien als het instrument bij uitstek om ruimtelijke ontwikkelingen in een stad of regio te sturen. Maar volgens Yan Huang, het ambitieuze hoofd van de stedenbouwkundige dienst, heeft Beijing de Spelen niet nodig. De Spelen die deze zomer worden georganiseerd zijn bedoeld om de wereld te laten zien wat China in huis heeft. Het land heeft in korte tijd een verbazingwekkende inhaalrace gelopen. Dit neemt niet weg dat er goed is nagedacht over de ruimtelijke inzet van de Spelen.

Yan Huang voerde als hoofd van Beijing's Planning & Construction Department supervisie over de Olympische plannen. Na een bezoek aan Barcelona, een met Beijing onvergelijkbare stad, heeft haar team uitwisseling gezocht met ontwerpers van de Spelen in Sydney. Na de Spelen van 2000 bleef men daar zitten met een onaangename erfenis die bestond uit de zogenoemde ’white elephants’, de overgedimensioneerde, in onbruik geraakte gebouwen en terreinen. Huang's team heeft hier een belangrijke les uit getrokken door in te zetten op hergebruik. Als gevolg van de uitwisseling is bovendien een groot deel van de Olympische opdrachten naar Australische bureaus gegaan, waaronder PTW en Bligh Voller Nield Architecture.
De 31 locaties binnen Beijing zijn geclusterd in vier thematische zones, waarmee de verkeerscongestie aanzienlijk is teruggebracht. Het belangrijkste cluster is de Olympic Green dat met het door Herzog & de Meuron en Ai Wei Wei ontworpen National Stadium (Bird's Nest) en het National Swimming Center (Water Cube) van PTW het hart vormt van de Spelen. Bij de selectie van een geschikte locatie werd eerst gedacht aan een desolaat industriegebied in het oosten van de stad. Die site kon het Internationaal Olympisch Comité niet overtuigen waarna is uitgeweken naar de huidige locatie in het noorden tussen de vierde en vijfde ringweg. Hier bevinden zich de faciliteiten van de Asian Games uit 1990 die opnieuw zullen worden gebruikt. Het gebied bestond verder uit semi-agrarisch land met enkele duizenden bewoonde woningen. De symbolisch ver van Tiananmen gelegen locatie is gekozen om het nieuwe open gezicht van Beijing aan de wereld te tonen: internationaal en toekomstgericht. De totstandkoming van de Olympic Green is echter een ondoorzichtig complex proces waaraan vele partijen een bijdrage hebben geleverd. Een en ander resulteerde in gebrekkige supervisie waardoor de uitvoering niet altijd volgens plan verliep.

Kort nadat Beijing door het IOC werd gekozen als gastheer is april 2002 een internationale prijsvraag uitgeschreven. De opgave was om de 1135 hectare grote Olympic Green zo te ontwerpen dat deze na de Spelen dienst kan doen als multifunctioneel stadscentrum. De uitstraling moest representatief zijn voor de Chinese cultuur, maar ook hedendaags en rekening houden met het culturele erfgoed. Ook het oplossen van de verkeerscirculatie behoorde tot de opgave. Slechts twee maanden later werd het masterplan dat het in Boston gevestigde Sasaki Associates in samenwerking met het locale Tianjin Huahui opstelde, tot winnaar uitgeroepen. De elfkoppige jury, bestaande uit Chinese deskundigen en internationale genodigden, waaronder oud-directeur van het NAi Kristin Feireiss, oordeelde dat dit plan het meest flexibel invulbaar en bruikbaar was, vooral in de fase na de Spelen.
Dit masterplan is door de opdrachtgever aangevuld met aantrekkelijke elementen uit andere plannen. De essentie van Sasaki's plan bleef echter overeind: een vijf kilometer lange Olympische boulevard als verlenging van de stedelijke noord-zuid as, eindigend in een 680 hectare groot Forest Park. De gridstad Beijing heeft zich door de eeuwen heen ontwikkeld langs twee assen die elkaar kruisen voor de poort van de Verboden Stad. De buitenruimte van de 25 kilometer lange noord-zuid as is speciaal voor de Spelen opnieuw ingericht, op basis van een plan van het Duitse bureau AS&P, het bureau van Albert Speer junior. Volgens stedebouwkundige Dennis Pieprz van Sasaki is de positie van het Olympic Green een unieke kans om de noord-zuid as een mooi einde te geven. Het Forest Park verwijst volgens de ontwerpers naar de oorsprong van de beschaving. In de bestrating van de Olympic boulevard is een hommage aan China's technische, wetenschappelijke en culturele bijdragen aan de mensheid af te lezen.

Enkele maanden later is een vervolgprijsvraag uitgeschreven voor de maaiveldinrichting. De zone langs de Olympische boulevard moet een robuuste stedelijke uitstraling krijgen, in overeenstemming met haar toekomstige rol als stadscentrum. De prijsvraag leverde drie winnaars ex aequo op: EDAW samen met China Architecture & Research Group, Sasaki Associates samen met Beijing Tsinghua Planning Corporation en het Chinese Turenscape, een geprivatiseerd designinstituut. Het plan van Sasaki Associates sloot volgens de jury goed aan op de context maar is erg royaal met water. Het plan van EDAW lijkt veel op Sasaki's plan maar gaat slimmer om met het schaarse water en gebruikt bovendien symbolische verwijzingen naar de Chinese context. Turenscape tekende een visionair en progressief plan dat een verbinding maakt met China's agrarische geschiedenis. Het Forest Park wordt een productielandschap met terrassen voor rijst en maïs. Maar het publiek dat mocht meestemmen sprak haar voorkeur uit voor Sasaki en EDAW. Turenscape heeft uiteindelijk een geminimaliseerde versie van het productielandschap gerealiseerd rondom de locatie voor strandvolleybal.

Uiteindelijk is het plan van Sasaki Associates als basis genomen en versterkt met elementen uit beide andere plannen. De vervolgopdracht is uitgevoerd door een aan de Tsinghua Universiteit gelieerd designinstituut. Uit alle drie plannen zijn onderdelen overgenomen en opnieuw geïnterpreteerd. Het Forest Park is verworden tot een kunstmatig, romantisch vormgegeven landschap met perzikbomen. Kunstmatige heuvels staan symbool voor het Kunlun gebergte, waar de Gele Rivier, de Yangtze, de Pearl River en de Mekong ontspringen. Het opgepompte water vloeit in de Dragon Lake, een metafoor voor de Oost-Chinese Zee. Deze plas heeft letterlijk de vorm van een draak met een spuwende fontein als verwijzing naar de Olympische vlam. Twee oude tempels aan beide uiteinden van het Olympic Green zijn opgeknapt en vormen het symbool van Beijing's toegenomen aandacht voor het historische erfgoed. De verlengde as doet dienst als wandelboulevard, een overgedimensioneerde leegte met een ongekende monumentaliteit. Aan de buitenrand van de centrale zone worden de kavels uitgegeven aan private investeerders met grondgebruiksrechten tot 70 jaar.

Communicatie met de wereld
Huang zal ook de supervisie voeren over het post-olympische hergebruik. Dankzij de nieuwe strategie van Beijing om private investeerders te betrekken bij de ontwikkeling van de Olympische locaties zullen er geen ‘white elephants’ overblijven. Het National Stadium van Herzog & de Meuron is in publiekprivate samenwerking tot stand gekomen en zal door een marktpartij worden geëxploiteerd. Het zwembad is gefinancierd uit donaties van Chinezen die in het buitenland wonen en werken. Tijdens de Spelen wordt slechts een deel van het met ETFE luchtkussens beklede volume gebruikt. Na afloop wordt deze Olympische icoon een commercieel zwemparadijs met glijbanen. Het aan de rand van het Forest Park gelegen Olympisch Dorp zit vol nieuwe technologie. Het klimaatneutrale complex voorziet in zijn eigen energie en drinkwater en zuivert de lucht van stofdeeltjes. Zodra de atleten hun koffers hebben gepakt, wordt deze enclave verrijkt met luxe winkels en een gemeenschapscentrum. De woningen zullen duur worden verkocht.
Pei Zhu, de ontwerper van Digital Beijing, hoopt dat na de Spelen de groei afneemt zodat ruimte ontstaat voor een reflectie over nieuwe culturele betekenissen. Door de immense productie is er achterliggende jaren weinig oog geweest voor kwaliteit. Van de Spelen heeft Zhu niettemin hoge verwachtingen. Het biedt China de kans om te communiceren met de wereld.
Het nabij de Olympische boulevard gelegen Digital Beijing lijkt op een uitvergroot moederbord en dient symbolisch als server waarlangs alle data over de wereld worden verspreid. Het gebouw bestaat uit vier naast elkaar geplaatste schijven. De schijf aan de Olympische Boulevard huisvest een kantoor. Op de gevel zijn groene LCD banen getrokken waarop SMS berichten worden geprojecteerd. Het interieur bestaat uit onbewerkt kaal beton, de gevels zijn bekleed met Chinees graniet uit het Taihang gebergte. Er is weinig daglichttoetreding, want "machines houden niet van licht".
Digital Beijing zal na de Spelen gebruikt worden door zes IT en Telecom bedrijven. Als landmark voor communicatie is boven de lobby een digitaal museum gehuisvest. Volgens Zhu kan de hightech uitstraling alleen tot stand kan komen dankzij de massale 'low tech' arbeid van veel van het platteland afkomstige, ongeschoolde arbeiders. Door te kiezen voor puurheid en traditionele bouwmethoden wil Pei Zhu een statement maken tegen het barokke materialisme van de nieuwe rijken.

Studio Pei-Zhu (voorheen Urbanus) is met zijn ontwerp voor Digital Beijing het enige Chinese ontwerpbureau dat op de Olympic Green acte de présence geeft. Beijing heeft de Spelen niet aangegrepen om het Chinese ontwerptalent aan de wereld te tonen. Deze keuze voor internationale architectuur staat symbool voor de nieuwe plaats die China op dit moment wil innemen. De boodschap is duidelijk, China wil laten zien dat ze modern en vooruitstrevend is en zonder meer in staat is om aansluiting te vinden bij de internationale gemeenschap.

Tientallen projecten elders in de stad bewijzen dat Yan Huang gelijk heeft met haar uitspraak dat Beijing de Spelen niet nodig heeft voor haar ruimtelijke ontwikkeling. De modernisering zal onverminderd doorzetten en de fysieke getuigen van de Spelen doen vervagen. Parels zoals de Water Cube en het Bird's Nest zijn weliswaar geïnspireerd op de potschervenstructuur van Chinees aardewerk maar staan paradoxaal symbool voor de internationalisering. Hiermee lijkt Beijing voorbij te gaan aan de in het bidbook gestelde opgave om de Chinese cultuur een plaats te geven in de Spelen. Volgens Zhang Junjie, president van China's grootste designinstituut Ecadi, wil China alle kennis en kunde die in de wereld te koop is opzuigen om deze vervolgens naar eigen hand te zetten (1). Moet deze handel in verbeterde kopieën dan als meest kenmerkende culturele eigenschap worden gezien?

Harry den Hartog

www.dearchitect.nl (publicatie / publication)

sluit

de Architect

Beijing, Augustus 2008