Grenzen aan de groei?

Hoe Beijing zich voorbereidt op de toekomst

Boven: CCTV, 37ste etage. Foto door Harry den Hartog



Net als Shanghai wil Beijing zich presenteren als modelstad voor de toekomst. Maar de eeuwenoude stad bevindt zich momenteel in een fase met grootstedelijke problemen waar veel steden op aarde al eerder ervaring mee opdeden. Specifieke klimaatproblemen en snelle groei vragen echter om een andere aanpak. Beijing is hierin voortvarend en wellicht koploper.

Decentralisatie
Om congestie tegen te gaan is het beleid van Beijing er op gericht om het centrale stadsmodel te vervangen door een netwerkmodel dat uitgaat van meerdere kernen. Het oude stadshart wordt beschermd, terwijl het gebied buiten de tweede ringweg verder verdicht. Langs de vierde ring verschijnen brede groenstroken en analoog aan Moskou komt buiten de vijfde ring, de huidige stadsrand, een forse groengordel. De grootste bouwwoede vindt voorbij deze groengordel plaats. Steeds meer nieuwe steden worden hier gesticht, waarbij het gaat om volwaardige steden met een complete menging van functies. Een aantal instituten en onderwijsinstellingen uit de oude stad wordt hierheen verplaatst. Nog verder naar buiten, op tientallen kilometers verwijderd van Tiananmen, worden op grote schaal bossen en wetlands aangelegd, als noodzakelijke ecologische buffer tegen de oprukkende woestijn in het westen.
Deze aanpak van Beijing is vernieuwend door de regionale betekenis en de vervaging van het onderscheid tussen stad en ommeland. De decentralisatie borduurt voort op de cellenstructuur waaruit de Chinese samenleving is opgebouwd. Progressieve denkers binnen de stedelijke dienst hebben besloten om een harde grens te stellen aan de groei. De stad mag in 2020 maximaal 18 miljoen inwoners huisvesten, een limiet die al veel eerder zal worden bereikt.

Het rekken van de grens
Om het historische hart te ontlasten, wordt buiten de derde ringweg in drie nieuwe centra geëxperimenteerd wordt het kapitalistische marktmodel: Zhongguan Cun Science Area, de Olympic Green en het Central Business District (CBD) waarin achtereenvolgens de nadruk ligt op innovatie, cultuur en commercie. Met afwijkende regels en fiscale voordelen worden ontwikkelingen hier gestimuleerd.
Het Zhongguan Cun Science Area ligt in het noordwesten waar zich tientallen faculteiten bevinden. Dit wordt het Silicon Valley van China.
De Olympic Green, wordt niet alleen een nieuw stadshart maar vormt ook een groene oase in de uitdijende metropool (1). Door de toenemende invloed van de markt wordt dit gebied snel in bezit genomen door het welvarende deel van de bevolking. De hechte semi-rurale buurtschappen die hier zes jaar geleden nog bestonden zijn geëlimineerd.
Het CBD is het gebied rondom de eerste ambassades en internationale instituten. Doordat dit gebied lange tijd ruraal is gebleven en ver van de Verboden Stad af ligt, gelden weinig restricties. Komende jaren worden hier tientallen torens gebouwd. Middenin het CBD stond tot voorkort een staatsmotorfietsenfabriek. De fabriekshallen hebben plaatsgemaakt voor het hoofdkwartier van Central China Television Headquarters en het Television Cultural Center.

Invloed van de Spelen
Mede dankzij de Spelen heeft de historische stad een ingrijpende facelift gekregen. Gevels zijn vervangen, onverharde wegen geasfalteerd en door de hele stad zijn duizenden bomen aangeplant. Ook is de horeca flink in omvang toegenomen. Maar de grotere projecten, zoals de tientallen kilometers infrastructuur, een futuristisch treinstation en de door Foster & Partners ontworpen derde Terminal zouden zonder de Spelen ook zijn gerealiseerd. De deadline van de openingsceremonie heeft ongetwijfeld het bouwproces versneld. Dit geldt ook voor belangrijke stedelijke projecten, zoals de Linked Hybrid van Steven Holl, Soho Shang Du van LAB architecture studio en vooral ook OMA's CCTV en TVCC.

De belangrijkste erfenis van deze Spelen is het Olympic Green als nieuwe publieke ruimte. Al is er ook kritiek. Pei Zhu, de ontwerper van Digital Beijing, betwijfelt of het Olympic Green wel goed genoeg is geïntegreerd in het stedelijke weefsel. De randen zijn hard begrenst door drukke verkeerswegen en vormen een barrière voor de buurtbewoners. Zhu ziet Tiananmen als formele voortuin van de stad. Het Olympic Green dient in zijn optiek een informeler gebruik toe te staan, als achtertuin waar de inwoners van Beijing hun dagelijkse Tai Chi beoefenen.
Andere punten van kritiek zijn de gedwongen verhuizingen, de toenemende welvaartskloof en grote milieuproblemen. Ook internationaal is er veel kritiek op de sloop van hutongs, de smalle straten met traditionele hofhuizen, in China siheyuan genaamd. Daarbij wordt voorbijgegaan aan het feit dat deze siheyuan doorgaans niet zijn aangesloten op het riool en dat stromend water en elektriciteit ontbreken. Schrijnend blijft dat bewoners van deze siheyuan nauwelijks inspraak hadden toen ze werden gedeporteerd naar de buitenwijken. In de moderniseringsslag die Beijing in korte tijd doormaakt zijn vele honderden siheyuan gesneuveld.

Door nieuwe inzichten is het beleid inmiddels gericht op conservering. Steeds meer rijke Chinezen en westerlingen kopen siheyuan op en verbouwen deze tot verhuurbare eenheden. Door de gentrification zijn de nog in grote aantallen aanwezige siheyuan, voor veel Chinezen onbetaalbaar geworden. De opknapbeurt kent ook uitwassen zoals Qianmen Dajie, een straat ten zuiden van Tiananmen. Deze autovrij gemaakte straat is speciaal voor de Spelen naar een situatie honderd jaar terug in de tijd gereconstrueerd, dit keer met designrestaurants en een Apple Store.

Het klimaatprobleem
Beijing ligt aan de rand van een woestijn en is een dorstige stad. Naast de zandstormen in het voorjaar is steeds meer stof afkomstig van de vele bouwplaatsen en auto's. Om de luchtkwaliteit te verbeteren zijn diverse tijdelijke maatregelen genomen, zoals busbanen en extra taxi’s. Er worden schonere brandstoffen gebruikt en tijdens de bouwstop rond de Spelen mogen er geen vrachtwagens rijden. Tientallen vervuilende werkplaatsen en fabrieken binnen de vierde ring zijn de stad uitgeplaatst. Op kolen gestookte installaties zijn vervangen of stilgelegd en op steeds grotere schaal wordt gebruik gemaakt van geothermische warmte, bijvoorbeeld in Steven Holl's Linked Hybrid. Ook in het dagelijkse leven zijn strenge milieumaatregelen genomen. Zo zijn sinds begin juni in heel China plastic tasjes taboe. Het scheiden van afval is voor velen een manier van broodwinning.

De bouwcodes en milieuprestatienormen in China komen steeds meer in lijn met internationale voorschriften. Met waterbesparende maatregelen is China de rest van wereld voorbij gestreefd, aldus Rory McGowan, hoofd van ARUP Beijing. Door het droogteprobleem worden kantoren en hotels standaard voorzien van een waterrecyclingsysteem. Regen en grijs water verdwijnen niet in het riool maar worden opgevangen in tanks voor irrigatiedoeleinden. Drinkwater is op de meter en mag niet worden gebruikt om mee te wassen. De aanplant van groen dat bevloeid wordt met gerecycled water, wordt evenwel niet als probleem gezien. Groen is een elementaire levensbehoefte in de stad en bomen geven verkoeling.

Het droogteprobleem is schrijnend zichtbaar bij de ontwikkeling van het Shunyi Olympic Aquatic Park bij Shunyi Newtown. De roeibaan moet water onttrekken uit de naastgelegen Chao Bai rivier. Deze staat echter al lange tijd droog. Om dit te ondervangen is met behulp van een dam water opgespaard dat tijdens de Spelen door rivier zal stromen en het bassin zal vullen. Dit 281 hectare grote turnkey project is onder regie van EDAW uitgevoerd, in samenwerking met de Tian Hong groep en het Australische Bligh Voller Nield Architecture. De hoop is gericht op het binnenkort af te ronden South-North Water Transfer Project. In 2002 besloot China om het Beijing-Hangzhou kanaal op te waarderen om water vanuit de Yangtze Delta naar het waterarme noorden te leiden. Later zal nog meer water worden aangevoerd via drie andere routes.

Ruimte voor een nieuwe toekomst
Volgens Ma Yansong van I-MAD, zullen de Spelen van blijvende invloed zijn op ontwikkelingen in deze stad. Niet alleen het fysieke beeld verandert, ook het leven van de mensen. Ontwikkelingen gaan te snel, er wordt vooral op korte termijn nagedacht. Hutongs zijn gesloopt om groenstroken aan te leggen en ruimte te maken voor stadions. Volgens Ma zal de economische druk het Olympic Green onhoudbaar blijken. Er is bij de opzet van de Spelen teveel gefocust op iconen en te weinig op de publieke ruimte daartussen, aldus Ma.

Met het zelf geïnitieerde project Beijing 2050 wil I-MAD de inwoners en bestuurders van de stad stimuleren om na te denken over de lange termijn. De drie grootste uitdagingen waar Beijing voor staat zijn volgens Ma de congestie, de omgang met erfgoed en de betekenis van de openbare ruimte. Beijing 2050 bevat drie voorstellen voor ruimtelijke ingrepen in de stad. Floating Islands is bedoeld als vraagteken bij de machinale esthetiek van de modernistische hoogbouw die het CBD van Beijing domineert. De paddenstoelvormige volumes bieden plaats aan een horizontale stad met publieke ruimten en een breed stedelijk programma. Floating Islands reageert op de toenemende segregatie en pleit ervoor collectief en horizontaal te denken door bruggen te slaan. Een nieuwe orde ontstijgt de chaos van de oude.
Een tweede meer subtiel voorstel gaat in op het leven in de hutongs. Deze hebben een grote toeristische waarde maar belemmeren de ontwikkeling van de stad. Toch hebben ze het verleden nodig om het heden te blijven begrijpen. Ma pleit voor samensmelting. In 2050 kan de hutong nog steeds bestaan als manier van leven. Het derde voorstel is om het Tiananmen vol te planten met bomen. Dit wordt People’s Park, het nieuwe publieke hart van een volwassen democratie. Militaire parades zijn niet langer noodzakelijk en het verkeer zal grotendeels ondergronds of door de lucht plaatsvinden. Hierdoor kan Tiananmen veranderen in een tuin of park, gevuld met mensen. Pas als het Tiananmen verandert, dan zal China veranderen. I-MAD wil met dit voorstel geen kritiek geven op de huidige regering maar vooral aanzetten om na te blijven denken over de toekomst. De overheid bepaald weliswaar, maar het gaat om de mensen. Krachten van onderop zullen de samenleving uiteindelijk blijvender veranderen.

Harry den Hartog

www.dearchitect.nl (publicatie / publication)

sluit

de Architect

Beijing, Augustus 2008