Welke ingrediënten bevat het onderkomen van een goede architectuurschool?
;l)
Interview met Herman Hertzberger
Foto: l'Usine Genevoise de Dégrossissage d'Or (UGDO)
Welke ingrediënten bevat het onderkomen van een goede architectuurschool? Huig ging langs bij Nederlands bekendste scholenbouwer Herman Hertzberger. Zijn internationaal befaamd bureau is gevestigd in een omgebouwde school aan de Amsterdamse Gerard Doustraat.
De Academie van Bouwkunst gaat komend jaar verhuizen, wellicht naar het oude kantoor van Stadshavens op de Heijplaat...
"Voor een schoollocatie is de bereikbaarheid het allerbelangrijkste. Hoeveel prachtige oude havengebouwen je ook tot je beschikking hebt, je moet enorm oppassen dat je jezelf niet onbereikbaar maakt en buiten de maatschappelijke werkelijkheid komt te staan."
Doelt u op de bereikbaarheid voor studenten of op de wisselingwerking met de stad?
"Beiden. Op een academie moet 's avond en 's nachts gewerkt kunnen worden. Met zo'n perifere locatie leg je jezelf een enorme beperking op. Het lijkt me vooral voor de dames moeilijk om 's nachts nog op een veilige manier thuis te komen.
De locatie van bijvoorbeeld de Amsterdamse Academie van Bouwkunst, die op loopafstand van het Centraal Station aldaar gevestigd is, is uiterst gunstig. Je moet een goede verbinding hebben en je niet laten afschepen met zo'n locatie in de havens. Studenten zijn daar veel te afhankelijk van een eventuele laatste vaart.
Het ontbreekt blijkbaar aan inzicht hoe steden werken. In een stad als Los Angeles is jarenlang gezocht naar een locatie voor het Southern California Institute of Architecture (Sci-Arc) dat voorheen ook in een loods op een bedrijventerrein gevestigd was. Daar hebben studenten uiteraard allemaal een auto. Dat is een redelijk veilig vervoermiddel. Maar zelfs de Sci-Arch koos uiteindelijk voor een locatie downtown.
Dat is dus geen opheffende mededeling. Het is heel erg belangrijk goed na te denken over de plek. In het bedrijfsleven noemen ze dat vestigingsvoorwaarden. Daar moet je rekening mee houden. Veel architecten hebben weinig feeling met het echte stadsleven."
De gemeente Rotterdam en het Havenbedrijf sturen er op aan om creatieve economie en innovatief onderwijs te concentreren op Heijplaat waardoor er een nieuwe dynamiek in het gebied moet ontstaan...
"Robbeneiland!
Ik kan het wel begrijpen maar er niet echt enthousiast van worden. Tenzij je zoiets op de Coolsingel of aan de Witte de Withstraat doet. Daar zit het veel beter."
Op het RDM terrein te Heijplaat staan veel grote hallen leeg, daar is ruimte...
"Het gaat niet alleen om werkruimte. Architectuur is eigenlijk een soort wiskunde. Veel architecten houden zich niet zo bezig met het stadsleven. Op de een of andere manier is het moeilijk om zich het leven van mensen voor te stellen. Die houding begint al op de architectuuropleidingen doordat studenten steeds minder benul hebben van afmetingen en verhoudingen. Ik heb altijd een ouderwetse rolmaat bij me waarmee ik maten kan uitzetten. Als student moet je hoogtes van ramen en deuren met tape op de muren uit kunnen zetten. Studenten moeten weer leren maatvoeren om zich een betere voorstelling te kunnen maken van hoe er in het dagelijks leven in hun ontwerpen wordt geleefd."
Vestiging in een Vinex-locatie of naoorlogse wijk is misschien een betere optie.
"Dat kan natuurlijk ook. Daar bevindt zich een aanzienlijk deel van het opdrachtenpakket."
En waar moet het onderkomen zelf aan voldoen?
"Een goede school heeft in het centrum een bar, een plek waar je elkaar kunt vinden. Het gaat er niet om daar onmiddellijk dronken te worden, maar je moet er iets kunnen drinken, wat dan ook. Limonade bier of koffie. Dat heb ik voor het eerst gezien in de Architectural Association School in Londen. Het centrum is daar de bar. Vóór en naNa een lezing komen alle mensen daar samen.
Mijn Het schema voor mijn ideale schoolgebouw bestaat uit een rechthoekig langgerekt plein met een podium en een bar. Aan een kopse kant bevindt zich het podium of toneel, daar kan je presentaties of performances geven. Daar recht tegenover is de bar. Als je kletsnat van de regen of bezweet door de warmte aankomt wordt je daar opgevangen. Langs de zijden van het plein is er ruimte voor werkplaatsen, eventueel tussen schotten.
In een basisschool kan dat ook. Hier in Amsterdam heb ik een school ontworpen en daar op verzoek van de schoolleiding dichtbij de ingang een hoek gemaakt waar mensen koffie kunnen drinken. Ouders kunnen worden daar tijdens ouderavonden opgevangen worden en kunnen hun verhaal kwijt. Ook kinderen kunnen daar terecht met allerlei verhalen en vragen. Daar is ook koffie of melk. Zo'n plek is ontzettend belangrijk. Helemaal mooi is het om in het midden van de school een allee te maken zoals in l'Usine Genevoise de Dégrossissage d'Or (UGDO) waar we ooit een studieweek met architectuurstudenten hielden. Dat hebben we in 1992 ook bij de basisschool Polygoon te Almere als model gebruikt."
Hoe zien de werkplaatsen er uit...
"Het hoeft niet allemaal perfect te zijn. Het moet een beetje onaf zijn, natuurlijk niet haveloos. In gebouwen waar alles perfect afgewerkt is werkt men misschien efficiënter. Dat is het monster van hoe onze westerse wereld in elkaar zit, het alles goed voor elkaar hebben, goed geventileerd, goed verlicht, daar kan je lekker werken. Toch pleit ik voor een zekere imperfectie binnen een architectuur opleiding. Dat kan heel inspirerend werken. Vooral als mensen iets aan hun omgeving kunnen doen. Als een eerste ontwerpoefening zou je de studenten kunnen vragen hun eigen omgeving in te richten. Zo'n oud fabrieksgebouw, mits niet helemaal dood gestuukt, dat heeft dus wel wat. Imperfectie roept op om spullen tegen de muur te plakken. Er is nog nooit een tijd in de wereldgeschiedenis geweest dat er zoveel beeldmateriaal beschikbaar was. Maar als je er mee werkt moet je het ook groot voor je neus kunnen ophangen.
Zelf werken we veel met maquettes, vaak enorm groot. Ik wil studenten oproepen meer modellen te maken. Dat geeft een enorme rotzooi al dat papier en karton waarmee gekloot word. Maar dat hoort erbij."
In het boek 'Ruimte maken, Ruimte laten' spreekt u over het toe-eigenen van de plek...
"Het MIT te Boston is gehuisvest in grote oude onderwijsgebouwen met hoge plafonds. Daar werden (of worden) met behulp van hout labyrintische structuren gebouwd als mezzanines met steigermateriaals en mezzanines. Iedere student bouwde binnen deze structuur aan een eigen plek. Daar heerste een fantastische atmosfeer. Jarenlang heeft dat gewerkt totdat de brandweer erachter kwam. Alles moest afgebroken worden maar dat wilden de studenten daar natuurlijk niet. Toen is er als compromis gekozen voor sprinklers. Daardoor is alle flexibiliteit verdwenen.
Zo'n romantische setting klinkt misschien onzinnig. Tegenwoordig heeft iedereen een computer. Maar tijdens een bouwkunde opleiding moet je toch leren met materialen om te gaan. Eigenlijk zou je elk jaar zo'n structuur moeten afbreken zodat een nieuwe lichting studenten daar opnieuw mee aan de slag kan gaan om zich de omgeving toe te eigenen.
Vroeger zat hier in Amsterdam het Berlage-Instituut in het weeshuis van Van Eyck. Dat was een hele nette afgewerkte ruimte waar je geen spijker in mocht slaan. Toch was het op zichzelf heel lekker om daar te werken, omdat de in elkaar overlopende ruimtes zo goed waren. Er was een semi-binnenplaats waar door verschillende studenten, vaak op ware grote, prachtige modellen zijn gemaakt.
...je zult het misschien niet geloven maar in september 1993 heeft ons bureau een plan ontwikkeld aan de Wijnhaven in Rotterdam. Het betrof een studie hoe de Academie van Bouwkunst, de Willem de Kooning Academie, de Havo voor muziek en dans en het Rotterdams Conservatorium samen konden gaan. Midden in de binnenstad!
Voor de dansacademie was een grote zaal nodig. Het ging ons in deze studie er ook om gebruiksruimten te combineren. Dat is handig. Ons uitgangspunt was een gemeenschappelijke basis waarin alle studenten elkaar zouden kunnen vinden. Bovenop deze basis stond een aantal torens waarin zich de afzonderlijke instituten bevonden met bovenop het dak, heel Rotterdams, de bijbehorende lichtreclames. Het ontwerp is door ons helemaal doorgerekend en uitgewerkt. Maar het project is onder de zoden geraakt, daar hebben we om onduidelijke redenen nooit meer iets van gehoord."
Een gemiste kans...
"De Rietveld academie in Amsterdam is een heel goed voorbeeld van een gebouw wat niet opgetut is. Het heeft een grote eenvoud en is ongelofelijk goed werkbaar. Je hebt daar hele brede gangen waar je ontzettend veel dingen in kunt doen en er zijn heel simpele grote lokalen.
Wat ik ook erg goed vind is het laagbouwgedeelte van de schouwburg in Almere. De schouwburg zelf, daar is niet zoveel aan, maar die enorme laagbouw daarachter heeft allerlei verschillende binnenplaatsen met expressieruimten. Het is een fantastisch mooi eenvoudig soort schaakbord met open en gesloten velden waar mensen zitten te werken: een muziekschool, beeldhouwwerkplaats, enzovoorts.
Een goede accommodatie is verschrikkelijk belangrijk voor een opleiding. Je moet altijd presentaties kunnen houden. De fijnste plekken zijn grote middenruimten of hele brede gangen. Daar lopen allerlei voorbijgangers die zich met de presentaties gaan bemoeien. Zo krijg je interactie. Een gang moet geen gang zijn maar een ruimte waar iets gebeurt. Dat is ook het aardige van ons ontwerp voor de Wijnhaven. Daar kan iedereen naar binnen lopen. Als je een opvoering hebt is er altijd publiek.
En je moet er kunnen werken zonder afhankelijk te zijn van een eventuele laatste boot. In Delft hadden we vroeger suppoosten waarmee je goede deals kon sluiten zodat je onbeperkt kon doorwerken."
HdH
Copyright: Urban Language