Stad en land

Chinese ruimtelijke ordening richt zich op nieuwe steden

Foto: Danwen Xing



In China hebben de steden aan de oostkust de kloof met de globale wereldorde snel weten te dichten. De voorspelling dat steden zich ontwikkelen tot generieke steden, lijkt hier echter niet op te gaan. Zowel Shanghai als Beijing zijn specifieke gevallen, met hun menging van communistische planning, westerse ontwikkeling en Aziatische invloeden.

Het grootste probleem is de achterblijvende landelijke economie. Om de dichotomie tussen stad en platteland te overwinnen, zal ook de landbouw aansluiting moeten vinden bij de wereldeconomie. Parallel daarmee zou de focus van de ruimtelijke ordening moeten verschuiven naar de tussenliggende gebieden.

Sinds China in 2001 is toegetreden tot de Wereldhandelsorganisatie, zijn de verhoudingen tussen de landelijke en stedelijke economie sterk aan het veranderen. De nieuwe mogelijkheid om een eigen woning te kunnen bezitten, heeft geleid tot een ongekend snelle verstedelijking waarbij het verleden definitief dreigt te verdwijnen. Chinezen hechten weinig aan fysieke waarden en verbranden hun verleden. Het jarenlange, vaak in kartonnen dozen, opgespaarde geld kan nu eindelijk veilig belegd worden in vastgoed waarbij sociale en culturele waarden het verliezen van materiele genoegens. Ook huishoudensamenstellingen veranderen. Woonden gisteren ouders of schoonouders vaak nog in bij het kind, vandaag zijn, vooral in het verwesterde Shanghai, echtscheidingen niet langer taboe en is er een toenemende kinderloosheid onder carrièremakers. De snelle identiteitsveranderingen van complete stadsdelen en het plotsklaps verdwijnen van vertrouwde oriëntatiepunten versterken het gevoel van vervreemding dat ontstaat door de nieuwe sociale en economische verbanden waarin men moet leven.

De moderne Chinese stad is het resultaat van een anarchistische stedebouw waarbij het op lokaal niveau ontbreekt aan een goed masterplan. Daarnaast is er, ook in China, een groot gebrek aan regionale samenwerking. De grotere economische vrijheid en decentralisatie van staatsbemoeienis hebben ertoe geleid dat voor weinig geld verhandelbare landgebruiksrechten kunnen worden verkregen waarna vervolgens snel torens of villaparken worden gebouwd. Voor de nieuwe rijken is de enclave een veilige investering in de snel veranderende omstandigheden. Zheng Shiling, een van de vooraanstaande architectuurtheoretici in China en directeur van het Ruimtelijke Ordeningscomité van Shanghai, stelt dat de ontwikkelingen te snel gaan, waardoor er te weinig tijd is om aan de toekomst te denken en de gewenste kwaliteit op zich laat wachten. Door het korte termijn denken in vijfjarenplannen ontbreekt het aan overzicht en wordt de stad fragmentarisch ontwikkeld. De bouwkundige kwaliteit van woningen en kantoren blijft zeer middelmatig. De grootste opgave van het huidige China is volgens Zheng het zoeken naar duurzame oplossingen: 'één degelijke paraplu in plaats van vijf goedkope wegwerpparaplu's'.

Shanghai en Beijing
In Shanghai verdringen de spiegelpaleizen oude sociale structuren en worden fietsers de berm in gejaagd door claxonnerende Audi's en GM mutanten. Volgens Pamela Yatsko, auteur van 'New Shanghai: the Rocky Rebirth of China's Legendary City' is Shanghai nog geen serieuze kandidaat in het globale stedelijke netwerk, omdat de markt teveel beheerst wordt door manipulatie, speculatie en overheidsingrijpen.

Sinds 1990 heeft de centrale overheid veel geld geïnvesteerd in de stad. Speciale economische zones als het Lujiazui Finance and Trade Zone te Shanghai hebben gezorgd voor een concentratie van goed opgeleide rijke Chinezen in het centrum en in de nieuwe residentiële enclaves, vol villa's of torens, buiten de centrale stad. Door extreem hoge grondprijzen in het stadscentrum zijn veel bestaande gemeenschappen van kleine middenstanders en handwerkarbeiders verplaatst naar de rand van de stad. Shanghai ziet echter steeds meer het belang van deze basiswerkkrachten en probeert de prijsontwikkeling te beheersen met belastingen en ontwikkelingsquota.

Het stadsbestuur wil een internationale modelstad zijn voor de toekomst en heeft hiertoe een aantal grote projecten in uitvoering, waaronder een nieuwe opgespoten haven in zee. Mede aangejaagd door de in 2010 te houden Expo zal het 120 km lange metrosysteem met 40 km per jaar worden uitgebreid tot een netwerk met een totale lengte van 800 km. Ook de Maglev magneetbaan zal worden doorgetrokken via de Expo naar het zojuist geopende Shanghai South Railway Station, de grootste terminal van Azië, en daarvandaan naar de 200 kilometer verderop gelegen stad Hangzhou in 26 minuten. Tegelijkertijd wil het stadsbestuur dat via het nieuwe autowegenstelsel een reis binnen de stad maximaal een uur in beslag zal nemen.

In dit scenario is het achterliggende decennium een woud van honderden wolkenkrabbers en tientallen shopping malls bovenop de oude stad geland. Een systeem van vrij liggende snelwegen verbindt dit stedelijke veld met suburbane villaparken en golfbanen. Volgens architectuurcriticus Wang Mingxian zijn wolkenkrabbers energievretende producten die thuishoren in een voorbij, industrieel tijdperk. In de hedendaagse netwerkeconomie, waar ook China in participeert, passen slimme kleine duurzame bouwwerken in lage dichtheden. Torens zoals het door Kohn Pedersen Fox Associates ontworpen 492 meter hoge Shanghai World Financial Center, dat momenteel wordt gebouwd in Lujiazui, staan volgens Wang symbool voor China's onbegrip voor ruimtelijke ontwikkelingen.

De 'self-fulfilling prophecy’ van het ontstaan van generieke steden lijkt voor Shanghai en Beijing niet op te gaan. In tegenstelling tot het kosmopolitische Shanghai met haar wildernis aan torens in het centrum en haar uitlopende dunne rand heeft Beijing een leeg centrum en vindt de grootste bouwproductie aan de rand plaats. China's politieke en culturele hoofdstad is, in tegenstelling tot het compacte Shanghai, geen traditionele stad maar een multinucleair netwerk dat zich uitstrekt tot ver buiten het oude stadshart. De stadsplattegrond van Beijing heeft een hiërarchische opbouw. Anders dan Shanghai is Beijing geen zelfgeorganiseerde stad. Eeuwenoude planningsbeginselen hebben er voor gezorgd dat juist in het noorden, waar verse wind komt aanwaaien, de universiteiten en olympische terreinen worden gebouwd terwijl armere stadsdelen zich in het slecht bereikbare zuiden bevinden.

De naar Parijs verhuisde criticus Hou Hanru pleit voor meer wanorde en zelforganisatie ter compensatie van de marktwerking. Traditionele hutongs rond de Verboden Stad, met hun cultureel rijke mix aan bewoners zijn volgens definities van de UN 'slums', door het ontbreken van stromend water, maar zijn desalniettemin zeer in trek bij haar bewoners. Door extreem hoge grondprijs en het ontbreken van de landgebruiksrechten zijn vele hutongs gesloopt ten gunste van schone en veilige shopping malls, kantoren en hotels die steeds meer voetgangers naar binnen zuigen door verlies aan intimiteit op straat. Taferelen van Chinezen die op de stoep eten, hun tanden poetsen of biljard spelen verdwijnen steeds meer uit het straatbeeld, door een toenemende privatisering van de publieke ruimte met kantoren, malls en woonparken. De straat is hier niet langer het verlengstuk van de huiskamer.

Verstedelijking van het platteland
Ondertussen groeit op het platteland de sociale onrust als gevolg van corruptie, landonteigeningen en een toenemende kloof tussen stad en land. De beperkende werking van het hukou registratie systeem, bedoeld om migratie te reguleren, blijkt in de praktijk niet te werken. Jaarlijks trekken miljoenen boeren die weinig te verliezen hebben naar de stad op zoek naar werk en geluk. Door het uiteenvallen van de danwei, de werkeenheid die garant stond voor sociale zekerheid, groeit de groep floating people die buiten alle systemen valt. Het nieuwe vijfjarenplan van China streeft dan ook naar een duurzame plattelandsontwikkeling en een eerlijker inkomensverdeling. Op basis van vrijwilligheid is aan miljoenen stadsbewoners en studenten gevraagd vrijwilligerswerk te verrichten bij de boer en in de dorpen.

De stedelijke groei concentreert zich vooral in de vruchtbare gebieden van de Yangtze delta, de delta van de Parelrivier en rondom Tianjin-Beijing. Om landbouwgrond te sparen, wordt steeds vaker hoogbouw ingezet, met als resultaat surrealistische confrontaties van extreme hoogbouw met rijstvelden of oesterkwekerijen. De vraag is of dit tussengebied de stad kan blijven weerstaan. Gekoppeld aan het nieuwe snelwegennetwerk tussen de booming steden aan de oostkust is tussen velden en kwekerijen een verknipte lintvormige bebouwing ontstaan van zelfgebouwde woonkastelen, gesticht door landbouwers en bedoeld als belegging. Deze kastelen staan soms slechts enkele centimeters van elkaar vandaan. De weerzin om eigendom te delen met andere families lijkt groot. Door overheidsingrijpen worden deze 'smart farmers' geconcentreerd in zones langs hoofdinfrastructuur. Zo probeert men te voorkomen dat boeren teveel land bezetten en de grond niet efficiënt kan worden gebruikt voor landbouw.

Een stap verder gaat het voorstel van de stadsprovincie Shanghai's voor het 'one city nine towns' programma. Zheng noemt dit de derde weg tussen stad en land. Eén nieuwe middelgrote stad (Songjiang) en negen compacte nieuwe 'sleutelsteden' (Anting, Luodian, Zhujiajiao, Fengcheng, Gaoqiao, Fengjing, Pujiang, Zhoupu en Baozhen) worden gebouwd rondom bestaande historische kernen rond Shanghai en moeten functioneren als zelfstandige steden. Songjiang krijgt zelfs een eigen universiteit met een enorm industrieterrein en telt inmiddels ruim 500.000 inwoners. Met deze maatregel wil de stadsprovincie het platteland economische dragers geven en tegelijkertijd voorkomen dat het deltagebied verder dichtslibt met losse bebouwing.

Harry den Hartog

dearchitect.sdu.nl (publicatie / publication)

www.danwen.com (photography)

sluit

de Architect

Shanghai/Beijing, Mei 2006